نماز صبح یکی از مهمترین عبادتهای روزانه است، اما بیدار شدن زودهنگام و انجام آن برای کودکان همیشه آسان نیست. بسیاری از والدین دوست دارند فرزندشان به نماز صبح عادت کند، اما نمیدانند چگونه بدون اجبار و تنش این موضوع را آموزش دهند. در این مقاله به روشهای مؤثر آموزش نماز صبح به کودکان و راهکارهایی برای بیدار شدن و تشویق آنها میپردازیم.
چرا آموزش نماز صبح به کودکان اهمیت دارد؟
آموزش نماز از کودکی باعث شکلگیری باورهای دینی عمیق و ماندگار میشود. نماز صبح علاوه بر تقویت ارتباط کودک با خداوند، به او نظم، مسئولیتپذیری و شروع پرانرژی روز را میآموزد. کودکانی که به بیدار شدن صبحگاهی عادت میکنند، معمولاً تمرکز و آرامش بیشتری در طول روز دارند.
این نماز به عنوان آغاز روز مسلمان محسوب میشود و اقامه بهموقع آن، آثا و برکات فراوانی دارد. این نماز به فرد کمک میکند روز خود را با نیت الهی آغاز کند و از نطر روحی و جسمی، احساس آرامش و انرژی بیشتری داشته باشد. هرچند بیدار شدن برای نماز صبح گاهی به دلیل خواب عمیق یا خستگی دشوار است، اما از نظر دینی بسیار حائز اهمیت است و توصیه میشود هر فردی برای اقامه آن تلاش کند.
بهترین سن برای آموزش نماز صبح
آموزش نماز صبح باید بهصورت تدریجی انجام شود. در سنین ۳ تا ۵ سالگی، کودکان بیشتر از طریق تقلید یاد میگیرند؛ بنابراین دیدن نماز خواندن والدین تأثیر بسیار زیادی دارد. از حدود ۶ تا ۷ سالگی میتوان آموزش جدیتر را آغاز کرد، اما همچنان نباید کودک را مجبور کرد. هدف اصلی، ایجاد علاقه و انگیزه است، نه انجام یک کار از روی اجبار.
روشهای درست آموزش نماز صبح به کودکان
- الگو بودن والدین: کودکان بیش از آنچه به گفتار توجه کنند، رفتار والدین را میبینند. اگر پدر و مادر با آرامش و علاقه نماز صبح بخوانند، کودک هم بهمرور به آن جذب میشود.
- توضیح ساده و کودکانه: نماز صبح را با زبانی قابلفهم برای کودک توضیح دهید؛ مثلاً بگویید نماز صبح زمانی است که با خدا حرف میزنیم و از او میخواهیم کمکمان کند روز خوبی داشته باشیم.
- کوتاه و آرام خواندن نماز: برای کودکان لازم نیست نماز طولانی باشد. خواندن نماز بهصورت ساده و آرام باعث میشود کودک احساس خستگی یا فشار نکند.
چگونه به بیدار شدن کودکان برای نماز صبح کمک کنیم؟
یکی از اصلیترین چالشها برای نماز صبح، بیدار شدن کودک است. رعایت چند نکته ساده میتواند این کار را آسانتر کند:
- شام سبک و زودهنگام: اگر شام زودتر خورده شود، کیفیت خواب بهتر و بیدار شدن راحتتر میشود.
- خواب شبانه کافی: اگر خوابیدن زود سخت است، از یک ساغتی به بعد، نور چراغهای خانه را کم کنید تا بدن آماده خواب شود.
- آرامسازی قبل خواب: ایجاد یک برنامه شبانه مانند خاموشی وسایل الکترونیکی و خواندن دعا یا قصهای کوتاه، به خواب عمیقتر و بیداری آسانتر کمک میکند.
- الگوی خواب مناسب: تعیین ساعت خواب ثابت حتی در روزهای تعطیل و پرهیز از فعالیتهای هیجانانگیز قبل از خواب، ضروری است.
- قصهگویی قبل خواب: تعریف داستانهایی جذاب درباره پیامبران، زیباییهای سحرگاه یا اهمیت نماز، انگیزه درونی کودک را برای بیداری تقویت میکند.
- ایجاد انتظار مثبت: برنامهریزی یک فعالیت کوچک و دلپذیر مانند صبحانهای ویژه یا یک کار خانوادگی کوتاه پس از نماز، بیداری را جذابتر میکند.
- استفاده از ابزار جذاب: انتخاب ساعت زنگدار کودکانه یا اذانی با ملودی دلنشین، لحظه بیداری را از یک اجبار به تجربهای لذتبخش تبدیل میکند.
- بیداری تدریجی: استفاده از نور طبیعی، باز کردن آرام پردهها یا بیدار کردن با نوازش و صدای ملایم، از بیحوصلگی ناشی از بیداری ناگهانی کودک جلوگیری میکند.
- الگوی رفتاری والدین در صبح: وقتی خودتان برای نماز صبح بیدار میشوید، نزدیک فرزندتان ( در فاصله یک تا دو متری) بایستید و نماز بخوانید. داد نزنید، فقط صدای شما را بشنود.
بیدار کردن مرحلهای (خیلی مهم) بچهها را یکباره بیدار نکنید، بلکه در سه مرحله:
- مرحله اول: وقتی برای دستشویی و وضو گرفتن میروید، آرام صدا بزنید (معمولاً بیدار نمیشوند.)
- مرحلهی دوم: وقتی میخواهید نماز بخوانید، دوباره صدایشان بزنید (باز هم ممکن است بیدار نشوند). مرحلهی سوم (تعامل هوشمندانه): اگر نیمهبیدار شدند و گفتند «الان بلند میشوم»، بهجای سؤالهای چالشی، گزینه بدهید: «پنج دقیقه دیگه صدات کنم یا ۱۰ دقیقه؟»، «یه غلت دیگه بخوری بعد صدات کنم؟».
- پرهیز از سؤالهای اشتباه نگویید: «بلند میشی یا نمیشی؟» چون طبیعی است جواب بدهد: «نمیشم». بهجای تقابل، همکاری و انتخاب ایجاد کنید.
روشهای تشویق کودکان به نماز صبح
تشویق باید به گونهای باشد که احساس خوب نماز را در کودک تقویت کند، نه اینکه فقط به پاداش مادی وابسته شود.تمرکز اصلی بر ایجاد انگیزه درونی است.
- تشویق کلامی: گفتن جملاتی مانند «از نمازخوندنت خوشحال شدم» یا «نمازت خونهمون نورانی کرد».
- تشویق رفتاری: در آغوش گرفتن پس از نماز، لبخند رضایت یا اختصاص زمانی برای بازی مشترک پس از ادای فریضه نماز.
- جدول تشویقی: استفاده از جدول ستارهای یا برچسب برای ثبت تداوم نماز، جایزهها ترجیحاً غیرمادی باشند، مانند انتخاب قصه شب یا یک برنامه تفریح خانوادگی.
- نماز خانوادگی: شرکت دادن کودک در نماز جماعت کوچک خانواده.
- وسایل نماز شخصی: تهیه سجاده، مهر یا چادر نماز با طرح مورد علاقه کودک.
- داستانسرایی پس از نماز: اختصاص دقایقی پس از نماز برای گفتن یک قصه کوتاه اخلاقی یا داستانی از زندگی پیامبران.
- ایفای نقش: اجازه دادن به کودک برای ایفای نقش امام جماعت در جمع کوچک خانواده.
آموزش تصویری نماز صبح به کودکان به صورت گام به گام
نیت نماز
کودک رو به قبله میایستد و در دل میگوید: «نماز میخوانم برای رضای خدا»؛ برای کودک لازم نیست نیت را عربی بگوید، همین که بداند با خدا حرف میزند، کافی است.
تکبیرةالاحرام (اللهاکبر)
کودک دستها را تا کنار گوش بالا میبرد و میگوید: «الله اکبر»
با گفتن «الله اکبر» و بالا بردن دستها تا کنار گوش، به حریم مقدس نماز وارد میشویم. این لحظه، آغاز ارتباطی عمیق با پروردگار است و از این پس، انجام برخی کارها بر ما حرام میشود تا تمام توجهمان معطوف به خالق باشد.
.jpg)
قیام و خواندن حمد و سوره
کودک صاف میایستد، دستها روی هم یا کنار بدن و میخواند:
1) سوره حمد
2) یک سوره کوتاه (مثلاً توحید)
رکوع
کودک خم میشود، دستها روی زانوها قرار میگیرد و میگوید:
سبحانَ رَبِّیَ العَظیم و بِحَمدِه یا (سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله)
نکات رکوع:
1. خم شدن تا حد گذاشتن دستها روی زانو (کمر صاف، نگاه به زمین)
2. آرامش بدن هنگام گفتن ذکر رکوع
3. ایستادن بعد از رکوع
4. آرامش بدن پس از رکوع
سجده اول
کودک به سجده میرود، پیشانی روی مهر و میگوید:
سبحانَ رَبِّیَ الاَعلی و بِحَمدِه یا (سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله)
نشستن کوتاه بین دو سجده
نشستن کوتاه بین دو سجده
با مکثی کوتاه، کودک بین دو سجده مینشیند.
سجده دوم
دوباره به سجده میرود و همان ذکر را میگوید.
نکات سجده
1. گذاشتن هفت عضو بدن روی زمین
2. پاک بودن و درست بودن محل پیشانی
3. نبودن چیزی بین پیشانی و مهر
با تمام شدن سجده دوم، يک رکعت نماز به پايان ميرسد؛ يعني تا اينجا، رکعت اول نماز را خواندهایم. بنابراين بطور خلاصه، رکعت اول نماز عبارت است از:
نیت
تکبيره الاحرام (گفتن «الله اکبر» در آغاز نماز)
قرائت (خواندن حمد و سوره)
رکوع و ذکر آن
دو سجده و ذکر آنها
.jpg)
رکعت دوم نماز
پس از تمام شدن رکعت اول نماز، بدون آن که صورت نماز به هم بخورد و يا فاصلهاي ايجاد شود، آرام از جا بلند میشویم و دوباره میایستیم. مثل رکعت اول؛ اول سوره حمد را میخوانیم. بعد یک سوره کوچک دیگر میخوانیم.
قبل از اینکه به رکوع برویم، دستهایمان را جلوی صورتمان میگیریم و دعایی میخوانیم: به این دعا کردن قشنگ میگویند «قنوت»
قنوت
کودک دستها را بالا میآورد و دعا میکند، مثلاً:
«خدایا من را دوست داشته باش» یا صلوات «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» میفرستد.
نکته: قنوت بهترین جا برای دعاهای کودکانه است.
.jpg)
پس از قنوت، رکوع و سجدهها (دو سجده) را مانند رکعت اول بجا ميآوريم.
دقیقاً مثل قبل:
• رکوع
• سجده اول
• نشستن
• سجده دوم
.jpg)
تشهد
در رکعت دوم هر نماز، پس از تمام شدن سجده دوم بايد در حالي که رو به قبله نشستهايم، «تشهد» نماز را بخوانيم.
.jpg)
سلام
اگر نماز دو رکعتي باشد؛ مانند نماز صبح، بعد از تشهد، با گفتن سلام، نماز را تمام ميکنيم.
.jpg)
معرفی کتابهای آموزش نماز به کودکان
هیس!! خدا با من کار داره!
کتاب هیس خدا با من کار داره یک کتاب کار آموزشی و تعاملی برای آشنایی کودکان و نوجوانان با نماز و ارتباط با خداوند است. این اثر با زبانی ساده، صمیمی و کودکانه، مخاطب را به دنیای شگفتانگیزی میبرد که در آن خدا با زبان خود سخن میگوید، نماز معنای تازهای پیدا میکند و وضو به تجربهای جذاب تبدیل میشود.
کتاب با استفاده از یک فرشته خیالی و فضایی سرشار از قصه، بازی، جدول، شعر، پرسش و تمرینهای گروهی، آموزش نماز را به فعالیتی شیرین و خلاقانه تبدیل میکند. تصویرگری رنگارنگ و کودکپسند آن نیز جذابیت بصری ویژهای به محتوا میبخشد.
از ویژگیهای بارز این اثر، پرداختن به مبانی اعتقادی نماز، پاسخ به پرسشها و شبهات رایج در ذهن کودکان و نوجوانان، و همچنین تأکید بر آثار فردی و اجتماعی نماز در زندگی روزمره است. این کتاب فقط به آموزش الفاظ و حرکات نماز بسنده نمیکند، بلکه هدف آن ایجاد رابطهای قلبی و ملموس با خداست.
این اثر بهصورت اپیزودیک طراحی شده و از مخاطب میخواهد همراه والدین خود، گامبهگام پیش برود تا نماز به تدریج به عادتی روزانه و دلچسب تبدیل شود. این اثر ویژهی نوکلیفها و همهی کسانی است که میخواهند نماز را با نگاهی تازه و عمیق بیاموزند و زندگی خود را با آن پیوند بزنند.
هیس! خدا با من کار داره!
کتاب باغ سبز نماز
برای آموزش نماز به کودکان و آشنا ساختن آنان با اجزای گوناگون این فریضهی آسمانی، نیاز به شیوههایی نوین و جذاب است. کتاب «باغ سبز نماز» یک دورهی کامل و دلنشین برای این منظور است که با بهرهگیری از قدرت شعر و تصویر، دنیای نماز را به روی کودکان میگشاید.
سراینده این اثر،، حجتالاسلام سیدمحمد مهاجرانی از شاعران نامآشنا و خلاق در عرصهی آموزش مفاهیم دینی به کودکان است. اشعار ایشان، در عین سادگی و روانی، از لطافت و جذابیت خاصی برخوردارند و توانایی انتقال عمیقترین معارف را به زبانی کودکانه دارند.
«باغ سبز نماز» با مفاهیمی ساده، اشعاری آهنگین و تصویرسازیهای رنگارنگ و گیرا، نه تنها توجه کودک را جلب میکند، بلکه مفاهیمی مانند اقامهی نماز، تقویت ارتباط قلبی با خدا و رفتارهای معنوی را به شیوهای ملموس و شیرین برای آنان شرح میدهد.
باغ سبز نماز
کتاب فرشتههای نماز؛ آموزش نماز ویژه دختران
کتاب «فرشتههای نماز؛ آموزش نماز ویژه دختران»، با روایتی ساده و صمیمانه آغاز میشود، دختری که بهتازگی به سن تکلیف رسیده، از احساس نزدیکیاش به خدا هنگام نمازخواندن سخن میگوید و به زیبایی بیان میکند که چگونه این ارتباط معنوی، او را سرشار از شادی و آرامش میکند.
دختر قصه درحالیکه منتظر بازگشت پدر و مادرش از بازار است، از تجربهاش دربارۀ اولین نماز با چادر گلدار خود صحبت و این لحظه را با شیرینی و هیجان خاصی، توصیف میکند.
مجید ملامحمد، نویسنده با توضیحاتی روان، از نیت نماز و طریقۀ درست انجام آن، مثل وضوگرفتن و نحوۀ ایستادن به سمت قبله، سخن میگوید. این روش باعث میشود دختران نهتنها مراحل نماز را یاد بگیرند، بلکه انگیزه و علاقهمندی بیشتری به انجام این فریضه پیدا کنند.
فرشته های نماز
کتاب فرشتههای نماز؛ آموزش نماز ویژه پسران
این کتاب به شکلی خلاقانه و شیرین، تجربۀ پسران در آستانه یادگیری نماز را به تصویر میکشد و مراحل آن را به زبانی ساده و قابلفهم توضیح میدهد. داستان کتاب از لحظهای آغاز میشود که محمد، پسری باهوش و مشتاق، در خانهمانده و والدینش به بیمارستان رفتهاند تا به عمه بیمارشان سر بزنند.
محمد که هنوز به سن تکلیف نرسیده، با اشتیاق تصمیم میگیرد نماز را تمرین کند و مهارت خود را در آن نشان دهد. او در خلال داستان، از آموزشهایی که از والدینش یاد گرفته، سخن میگوید. محمد به زبان خودمانی و ساده به مخاطبان میگوید که چگونه نماز، بخشی از زندگیاش شده و حتی پیش از آن که واجب شود، با عشق و علاقه به آن پرداخته است. سپس، او با شوروشوق سعی میکند مراحل یک نماز ۳ رکعتی ساده را به دیگران آموزش دهد.
در بخشهای دیگر کتاب «فرشتههای نماز؛ آموزش نماز ویژۀ پسران»، با زبانی روان و تصاویری زیبا، مراحل وضو، نیت و انجام صحیح نماز به کودکان آموزش داده میشود. تأکید بر این نکته که نمازخواندن راهی برای ارتباط مستقیم با خداوند مهربان است، یکی از پیامهای کلیدی کتاب به شمار میآید.
فرشته های نماز
کتاب آموزش وضو و نماز
کتاب «آموزش وضو و نماز» تألیف سکینه رجبی رزانی و منتشر شده توسط نشر مداد جادو، یک کتاب آموزشی مصور و شعرگونه است که ویژه کودکان طراحی شده است. این کتاب با روشی جذاب و گامبهگام، مراحل کامل وضو و نماز را با ترتیب منطقی و همراه با تصاویر رنگارنگ و اشعار آهنگین آموزش میدهد تا برای خردسالان و نوآموزان قابل درک و به خاطرسپاری باشد.
از ویژگیهای بارز این کتاب، پوشش کامل ارکان وضو و نماز از ابتدا تا پایان است. در بخش وضو، مراحل به تفکیک و با تصویر آموزش داده میشود. در بخش نماز نیز اجزای اصلی از تکبیرهالاحرام شروع شده و به ترتیب رکوع، سجده، قنوت، تشهد، سلام و تسبیحات در قالب شعر و تصویر ارائه میشود.
این کتاب مناسب کودکان ۵ تا ۱۰ سال است و میتواند به عنوان یک رسانه آموزشی مؤثر در خانه، مهدکودک و مدارس مورد استفاده قرار گیرد.
آموزش وضو و نماز
مجموعه کتاب قصههای احکام برای کودکان
مجموعه شش جلدی «قصههای احکام برای کودکان» با زبانی ساده به بیان احکام عملی دین به کودکان میپردازد. مرتضی دانشمند، نویسنده و شاعر کودک و نوجوان و پژوهشگر قرآنی با آگاهی از تاثیرگذاری روش قصه و داستان برای آموزش مفاهیم دینی به کودکان، در این اثر سعی کرده حقایق و آموزههای دین را در قالب بهترین قصهها، به زبانی ساده، جذّاب و قابل فهم برای کودکان بیان کند.
داستانهای این مجموعه در فضای مدرسه و خانه، به شیوه پرسش و پاسخ بین معلم و دانش آموز و یا والدین و فرزندان روایت میشود، کودکان دراین مجموعه به ترتیب با احکام عملی دین از جمله نماز، تقلید، تیمم،غسل، قسم ، وقف، طهارت و نجاست آشنا میشوند. در کتاب «قصههای احکام برای کودکان» تصاویری منطبق با داستانها توسط مجید صابرینژاد تصویرگری شده است.
از این مجموعه کتابهای «به باغ نماز خوش آمدید»، «نمازهای کلاغی»، و «روزی که ماه دلش گرفت» به نماز و احکام آن میپردازد.
مجموعه قصه های احکام برای کودکان
