1 / 3

جریان شناسی تفاسیر فقهی (جلد اول)

تاریخ، تطور و نمونه ها

موضوعات


دانلود کتاب جریان شناسی تفاسیر فقهی (جلد اول)

نوع محصول: کتاب الکترونیکی
حجم دانلود: 3.7 مگا بایت
صفحات کتاب : 484
3,300 تومان
افزودن به سبد خرید

خلاصه اثر

جریان شناسی تفسیر نگاری، به نقطه آغاز، اوج، فرود و گاه ایستایی یک رویکرد تفسیری می پردازد و با روش شناسی و درون شناسی هر یک از تفاسیر، امتیازات و کاستی های آن ها را روشن می سازد و جایگاهشان را در زنجیره این جریان مشخص می کند.
هدف این اثر، شناساندن جریان های تفسیر نگاری در حوزه فرهنگ اسلامی با نگاهی تحلیلی و انتقادی است. با این شیوه که چگونگی شکل گیری و گسترش جریان های گوناگون تفسیری را تبیین کرده و تأثیر گذاری مفسران پیشین را بر آرا و شیوه های تفسیری مفسران سده های پسین، آشکار می سازد.
این نوشتار به جریان شناسی تفاسیر فقهی اختصاص دارد.
تفسیر فقهی، تفسیری موضوعی است که به استنباط احکام شریعت در پرتو قرآن می پردازد و در مواردی با توجه به میراث فقهی برگرفته از سنت و دیگر منابع، آیات حکمی قرآن را شرح می دهد.
در این کتاب برخی از مهم ترین تفاسیر موجود گزینش و به صورت تفصیلی معرفی شده اند که عبارتند از:
1. تفسیر الخمس مائۀ آیة من القرآن، مقاتل بن سلیمان خراسانی (م 150 هـ . ق)، زیدی.
2. احکام القرآن للشافعی (م 204 هـ . ق)، احمد بن حسین بیهقی (م 458 هـ . ق)، شافعی
3. احکام القرآن ، احمد بن علی جصاص الرازی (م 370 هـ . ق) حنفی
4. احکام القرآن، علی بن محمد کیا هرّاسی (م 525 هـ . ق)، شافعی
5. احکام القرآن، محمد بن عبدالله ابن عربی (م 543 هـ . ق)، مالکی
6. فقه القرآن، ابو الحسن سعید بن هبة الله راوندی (م 573 هـ . ق)، شیعه
7. الجامع لاحکام القرآن، محمد بن احمد انصاری قرطبی (م 671 هـ .ق)، مالکی
8. کنز العرفان، مقداد بن محمد سیوری حلی (م 826 هـ . ق.) شیعه
9. الثمرات الیانعة والاحکام الواضحة القاطعة، یوسف بن احمد زیدی (م 832 هـ . ق) زیدی
10. معارج السؤول و مدارج المأمول، حسن بن محمد نجفی استرآبادی (تألیف 891) شیعه
11. زبدة البیان فی شرح آیات الاحکام، احمد بن محمد اردبیلی (م 993 هـ . ق)، شیعه
12. شرح آیات الاحکام، میرزا محمد بن علی استر آبادی (م 1028 هـ . ق)، شیعه
13. مسالک الافهام الی آیات الاحکام، شیخ جواد کاظمی (م 1065 هـ . ق.)، شیعه
14. التفسیرات الاحمدیه، شیخ احمد ملاجیون (م1130 هـ . ق)، حنفی
15. قلائد الدرر، احمد بن اسماعیل جزائری (م1150 هـ . ق) شیعه
16. روائع البیان، محمد علی صابونی (معاصر)، سنی»
در بخشی از این کتاب در مورد فقه القرآن مرحوم راوندی آمده است: «راوندی در مقدمه فقه القرآن چرایی تآلیف آن را اینگونه بیان می کند: (آنچه مرا به تألیف این کتاب وا داشت، این بود که کسی از عالمان مسلمان گذشته و حال را نیافتم کتابی بر اساس فقه برآمده از کتاب خدا سامان داده باشد و هیچ عالمی اثری فراگیر و ویژه آیات فقهی قرآن کریم ننگاشته است؛ اثری که همه آیات صریح فقهی قرآن، چه لفظی یا معنایی و چه ظاهری یا فحوایی را در بر داشته باشد و در همان حال موضوع دیگری جز فقه قرآنی در آن نیامده باشد، هر چند در گذر روزگار آثاری بی شمار درباره فقه و تفسیر نگاشته اند.)
بنابر این راوندی نگارش آثاری انبوه و بی شمار را در گستره های تفسیر و فقه انکار نمی کند بلکه با نگارش فقه القرآن آهنگ جبران یک کاستی را داشته است و آن نبود کتابی که در بر دارنده آیات حکمی و آموزه های فقهی قرآن بوده است. از این رو فقه القرآن راوندی نخستین نگاشته فقه پژوهی قرآنی در شیعه یا اسلام است یا اگر هم کسی اثری را در این باره پرداخته، فراگیر نبوده است و راوندی هم بدین لحاظ آن را فقه القرآن ندانسته است.

برچسب ها

مشخصات

نوع اثر : کتاب

مجموعه اثر : جریان‌ شناسی تفاسیر فقهی

صفحات کتاب : 484

کنگره : ‫‭‭BP92‫‭‫‭‭/ج4 1390

دیویی : ‫‭297/19‬

کتابشناسی ملی : 2371700

شابک : 978-964-7673-81-5

سال نشر : 1391

فهرست

مقدمة مرکز پژوهش دانشگاه
شیوة کار و ساختار پژوهش حاضر
بخش اول: معرفی تفصیلی مهمترین تفاسیر فقهی
بخش دوم: معرفی اجمالی برخی از تفاسیر موجود
بخش سوم: معرفی شناسنامه‌ای دیگر تفاسیر
ساختار کتاب
همکاران طرح
احکام القرآن محمد بن سائب کلبی
زندگی‌نامة کلبی
معرفی تفسیر کلبی
نمونه‌هایی از متن تفسیر کلبی
ـ نقلِ سید ابن طاووس
ـ نقلِ تفسیر فرات از تفسیر کلبی
ـ نقلِ شواهد التنزیل از تفسیر کلبی
تأثیرگذاری تفسیر کلبی بر جریان تفسیرنگاری
تفسیر الخمس مائی آیی من القرآن الکریم؛ مقاتل بن سلیمان
زندگی‌نامة مقاتل
ـ زادسال مقاتل
ـ فضای فکری ـ فرهنگی عصر مقاتل و مراحل زندگی او
الف) مقاتل در بلخ
ب) مقاتل در مرو
ج) مقاتل در عراق
د) مکتب فقهی و تفسیری حاکم بر روزگار مقاتل
ه‍ ) اسرائیلیات در روزگار مقاتل
ـ مذهب مقاتل
الف) مذهب مقاتل در امامت و خلافت
ب) مذهب فقهی مقاتل
ج) آرای کلامی و دین‌اندیشانة مقاتل
ـ استادان و مشایخ
راویان
ـ شخصیت مقاتل
الف) مقاتل از نظر وثاقت
ب) عُجب و خودپسندی مقاتل
ج) آگاهی گسترده در تفسیر و دانشهای قرآنی
ـ آثار مقاتل
ساختار کلی
آیات الاحکام در تفسیر مقاتل
نگرشهای اصولی
ـ منابع استنباط
ـ مبانی استنباط
الف) دلالت امر بر وجوب
ب) امر به شی‌ء پس از نهی
ج) ظهور نهی در حرمت
د) دلالت «اَوْ» بر تخییر
روش تفسیری
گونه‌های تفسیر مقاتل و ویژگیهای آن
ـ تفسیر قرآن به قرآن
ـ تفسیر روایی
الف) حدیث نبوی
ب) سخنان صحابه و تابعان
ج) سبب نزول
ـ تفسیر لغوی
الف) بهره‌گیری از دانش وجوه القرآن
ب) تفسیر به مصداق
تأثیر جو حاکم بر تفسیر مقاتل
ـ متأثر از جو ضد اهل بیت
ـ متأثر از تبلیغات بی‌پایه در فضیلت خلفا
علوم قرآنی در تفسیر مقاتل
ـ نزول قرآن
ـ ترتیب نزول
ـ اسباب نزول
ارزیابی گزارشهای مقاتل در اسباب نزول
لغزشگاه مهم مقاتل در اسباب نزول
ـ نام سوره‌ها
ـ نسخ
الف) آیات نسخ‌شده از دیدگاه مقاتل
ب) آیاتی که طبق اصطلاح مشهور منسوخ است
ج) ادعای نسخ در غیر منسوخات
یک: گواهی لغت‌دانان
دو: بیان برخی از مفسران پیشین
سه: احادیث امامان اهل بیت
آیا آیة متعه نسخ شده است؟
بررسی دلائل نسخ
ـ قرائت
ـ محکم و متشابه
ـ تقدیم و تأخیر
منابع مقاتل
تأثیر مقاتل بر تفاسیر پس از خود
ارزیابی کلی
جنبه‌های مثبت تفسیر مقاتل
نکات ضعف تفسیر مقاتل
احکام القرآن جصّاص
زندگی‌نامة ابوحنیفه
ـ ایستادگی ابوحنیفه در برابر حاکمان و گرایش به اهل بیت
ـ شاگردان و احیاگران مکتب ابوحنیفه
ـ روش ابوحنیفه و مذهب او
زندگی‌نامة جصاص
ـ روزگار جصّاص
ـ شخصیت علمی، اخلاقی، سیاسی و اعتقادی جصّاص
ـ طبقة جصّاص در نزد حنفیان
ـ استادان جصّاص
ـ شاگردان جصاص
ـ آثار جصّاص
ساختار کلی کتاب
شیوة طرح آیات و مباحث
ـ شیوة ترتیبی ـ موضوعی
ـ بررسی عنوان باب از نظر لغوی و شرعی
ـ تحریر محل نزاع و طرح اختلاف آرا در مسأله
ـ انتخاب نظر و استدلال بر آن از کتاب، سنت و دیگر مصادر استنباط
ـ طرح و فرض شبهه‌ها و اشکالهای نظر وی
ـ خلاصه‌سازی و جمع‌بندی
ـ پرداختن به مباحث تفسیری و استطرادی
روش تفسیری جصّاص
گسترة آیات الاحکام در تفسیر جصّاص
الف) قصه‌های پیامبران و احکام شرایع پیشین
ب) آیات توحیدی و پدیده‌ها و نعمتهای الهی
ج) گزاره‌های خبری در مقام ستایش و نکوهش
د) طرح آیه در حوزة آیات الاحکام با توجه به روایات
اصول فقه در احکام القرآن جصّاص
ـ مصادر استنباط
الف) کتاب
ب) سنت
ج) اقوال صحابه و تابعان
د) اجماع
ه‍ ) قیاس و استحسان
ـ مجمل و مبین
ـ عام و خاص و مطلق و مقید
ـ استعمال لفظ در بیش از یک معنا
ـ قواعد فقهی و اصولی پراکنده
علوم قرآن در تفسیر جصاص
ـ اسباب نزول
ـ ناسخ و منسوخ
ـ محکم و متشابه
ـ قرائات
ـ اعجاز قرآن
کاربرد علوم ادبی در احکام القرآن جصاص
ـ لغت
استشهاد جصاص به اقوال اهل لغت
ـ نحو
ـ بلاغت
الف) حقیقت و مجاز
ب) کنایه
ج) ایجاز
مباحث اعتقادی و کلامی در احکام القرآن جصاص
ـ گرایشهای اعتزالی جصاص
ـ موضع جصاص نسبت به امامان اهل بیت و شیعه
ـ موضع‌گیری در برابر معاویه و خلفای مروانی و اموی
منابع جصاص در احکام القرآن
ـ اساتید و شیوخ جصاص
ـ آثار خود وی
ـ آثار موجود در عصر او
الف) کتابهای تفسیری
یک: تفسیرهای نقلی
دو: تفسیرهای فقهی
سه: تفسیرهای ادبی
ب) کتابهای حدیثی
ج) منابع فقهی و اصولی
د) منابع تاریخی
احکام القرآن جصاص در بوتة نقد و ارزیابی
ـ امتیازها و کاستیهای احکام القرآن جصاص
الف) امتیازها
ب) کاستیها
ـ انتقادهای اهل سنت به جصاص
ـ ارزش علمیِ تفسیر جصاص و تأثیرش بر آثار دیگران
احکام القرآن شافعی
زندگی‌نامة شافعی
ـ زادروز و سال‌مرگ شافعی
ـ استادان
ـ شاگردان
ـ ویژگیهای شافعی
ـ شافعی و مباحث کلامی
ـ آثار شافعی
معرفی بیهقی
درون‌شناسی احکام القرآن شافعی
معرفی نسخة احکام القرآن شافعی (گردآوری بیهقی)
ساختار کلی
ترجمة فارسی کتاب
آیات الاحکام از نگاه شافعی
مبانی اصولی شافعی
ـ ادلّة اربعه
الف) کتاب
ب) سنّت
ج) عقل
د) اجماع
ـ خبر واحد
ـ مفاهیم
الف) مفهوم وصف
ب) مفهوم لقب
ج) مفهوم شرط
د) دلالت امر بر وجوب و دلالت نهی بر حرمت
ـ اطلاق و تقیید
ـ تخصیص و تقیید کتاب با سنّت
ـ قیاس
ـ استحسان
روش تفسیری شافعی در استنباط احکام از قرآن
ـ ذکر آرا و احتمالات
ـ تفسیر قرآن به قرآن
ـ استناد به احادیث نبوی
ـ استناد به اقوال صحابه و تابعان
ـ استناد به لغت و شعر
ـ توجه به علوم قرآنی
ـ نکته‌یابی در تفسیر آیات
علوم قرآنی در تفسیر شافعی
ـ نخستین آیات و ترتیب نزول
ـ اسباب نزول
ـ ناسخ و منسوخ
ـ قرائات
ـ وجوه القرآن
ـ تأویل و تنزیل
منابع شافعی در «احکام القرآن»
ارزیابی نهایی
ـ امتیازات و نقاط قوت
ـ کاستیها و نقایص
احکام القرآن کیا هراسی
زندگی‌نامة کیا هراسی
ـ دوران دانش‌اندوزی
الف) نیشابور
ب) بیهق
ـ استادان
ـ جایگاه علمی کیا هراسی از منظر دیگران
ـ فعالیتهای علمی و سیاسی کیا هراسی
الف) استادی در نظامیة نیشابور و بغداد
ب) قضاوت
ج) شاگردان
د) آثار
ـ اتهام باطنی بودن کیا هراسی
ـ دیدگاههای کلامی
الف) حسن عقابِ بدون بیان الهی
ب) امامت
ساختار کلی
کشاکش با جصاص
آیات الاحکام، تعریف و دامنه
آیات اخلاقی
رویکرد فقهی به داستانهای قرآنی
الف) جواز مهایات بر آب
ب) اصل آزادی انسان گمشده
مبانی و نمونة آرای اصولی
ـ اطلاق
ـ عام و خاص
ـ تخصیص کتاب با سنت
ـ حقیقت و مجاز
ـ دلالت امر بر وجوب
ـ حجیت ظواهر
ـ ظن
ـ خبر واحد
ـ جواز تأخیر بیان تا وقت حاجت
ـ قصد قربت در عبادات
ـ قیاس
ـ استصحاب
ـ تعارض ادله
ـ اجتهاد
ـ ادلّة اربعه
الف) کتاب
ب) سنت
جایگاه سنت نزد مؤلف
ـ نقد سند
ـ نقد متن
ـ تقریر و فعل نبوی
ج) عقل
د) اجماع
روش تفسیری
ـ تفسیر قرآن به قرآن
ـ درنگ در مباحث ادبی و لغوی قرآن
الف) مفردات‌شناسی قرآنی
ب) وجوه القرآن
ج) عدم عطف شیء بر خود
د) اسلوبهای بیانی قرآن
ه‍ ) استناد به شعر
ـ توجه به علوم قرآنی
الف) شناخت آیات و سوره‌ها
ب) سبب نزول و جایگاه آن در استنباط
ج) قرائت
د) نسخ
یک: تعریف و شرایط
دو: نسخ کتاب با کتاب
سه: نسخ کتاب با سنت
چهار: نسخ سنّت با کتاب
پنج: نسخ احکام شرایع پیشین
شش: نسخ متعه
ـ ادعای نسخ و تحریم متعه
ـ ارزیابی دیدگاه ابن عباس در آینة روایات
ه‍ ) محکم, متشابه و تأویل
و) ترجمة قرآن
منابع و مصادر هراسی
ـ منابع روایی
ـ منابع تفسیری
ارزیابی نهایی
احکام القرآن ابن عربی
زندگی‌نامة ابن عربی
ـ دوره‌های سه‌گانة زندگی
الف) دورة نخست؛ تحصیل در وطن (ـ ه‍ .ق.)
ب) دورة میانی؛ یک دهه سیاحت علمی (ـ ه‍ .ق.)
ج) دورة پایانی؛ بازگشت به زادگاه (ـ ه‍ .ق.)
ـ جایگاه علمی ابن عربی از نگاه اندیشمندان
ـ استادان
ـ شاگردان
ـ آثار
الف) علوم قرآن
ب) حدیث
ج) فقه و اصول
د) شعر و ادب
معرفی احکام القرآن ابن عربی
ساختار کلی
گسترة آیات الاحکام
قصص القرآن در نگرش فقهی ابن عربی
ـ مشروعیت عقدِ اجاره در ملل سابق
ـ جواز ضرب به ضِغْث
ـ کفالت و جعاله
روش تفسیری و ویژگیهای برجستة آن
منابع علمی
ـ مصادر تفسیری
ـ مصادر ادبی (لغت، نحو و شعر)
ـ مصادر فقه و اصول مالکی
ـ منابع حدیثی
مبانی و نمونة آرای اصولی
ـ ماهیت صیغة امر
ـ عرف و مصلحت
ـ عام و خاص
ـ اجتهاد نبی
ـ ظن
تعبد به ظن
ـ سدّ ذرایع
ـ ادلة اربعه در نگرش اصولی ابن عربی
الف) کتاب
ب) سنت
ج) اجماع
د) عقل
نمونه آرای فقهی
ـ خلافت و قضاوت زن
ـ متعة زنان
ـ غنا و موسیقی
ـ اباحة شطرنج و نقد فتوای مالک
علوم قرآن
ـ فرآیند نزول؛ آغازین و فرجامین آیه‌ها
ـ افسانة غرانیق؛ دیدگاه مؤلف و نقد آن
ـ قرائات؛ بایسته‌ها و تأثیر آن در فرایند استنباط فقهی
الف) گزارش و نقد قرائات
ب) توجیه و تثبیت قرائت صحیح
ج) قرائت شاذ
د) تعدد قرائات صحیح: جواز و حکمت آن
ه‍ ) معیارهای ترجیح قرائات متواتر
ـ تأویل
ـ حروف مقطعه و آرای ابن عربی
نقد دیدگاه ابن عربی در « قانون التأویل»
ـ نسخ از نگاه ابن عربی
الف) حقیقت نسخ و شرایط آن
ب) راههای شناخت ناسخ و منسوخ
ج) ابزار نسخ قرآن
د) احکام نسخ‌ناپذیر
یک: احکام اولیة لوح محفوظ
دو: عادات، آداب، عقاید جاهلی
سه: آیات وعد و وعید
ه‍ ) دو نمونه از آرای مؤلف در نسخ
یک: نسخ کلی آیاتِ گذشت و چشم‌پوشی از مشرکان و معاندان
دو: نسخ در یک آیه
ـ جستاری در بسمله از نگاه ابن عربی
الف) بسملة سرآغاز سوره‌ها
ب) بسمله در سورة کوثر
ج) موضع تعصب‌آمیز در حکم قرائت بسمله
ـ اسرائیلیات
الف) عدم الزام بر پذیرش اسرائیلیات در مسائل شرعی؛ معیارها
ب) اهداف ابن عربی از نقل اسرائیلیات
یک: استمداد از اسرائیلیات در تفسیر آیه و به تبع آن، استنباط حکم در صورت صحت روایت و داشتن شرایط لازم
دو: نقض عقلی و نقلی اسرائیلیات
ـ مکی و مدنی؛ ضوابط و معیارهای شناخت
الف) اجماع
ب) تشخیص از طریق زمان تشریع آموزه‌ها: اذان و زکات
ـ سبب نزول
الف) آیة واحد، اسباب نزول متعدد
ب) نقد سبب نزول به دلیل عقلی و شرعی
ارزیابی نهایی
فقه القرآن راوندی
زندگی‌نامة راوندی
ـ نام و لقب
الف) نام
ب) لقب
ج) زادگاه
ـ استادان
ـ شاگردان
ـ فرزندان
ـ جایگاه علمی
ـ آثار
الف) ادبیات
یک: نحو
دو: شعر
سه: لغت
ب) اصول فقه
ج) فقه
د) تفسیر قرآن
ه‍ ) نقد
و) کلام
ز) علوم قرآن
ح) حدیث
ط) دیگر آثار
معرفی اجمالی فقه القرآن
درون‌مایه
انگیزة راوندی از تألیف فقه القرآن
نسخه‌شناسی فقه القرآن
ساختارشناسی فقه القرآن
روش‌شناسی راوندی در فقه القرآن
ـ روش تفسیری
الف) بررسی ادیبانة آیه
یک: مفهوم‌شناسی
دو: اشتقاق
سه: صرف
چهار: نحو
پنج: بلاغت
شش: عروض
هفت: شعر
ب) یادکرد دیدگاه مفسران
ج) مسأله‌محوری
د) کاربست سیاق
ه‍ ) استفاده از علوم قرآن
یک: جایگاه علوم قرآن
دو: نزول
سه: اسباب نزول
چهار: مکّی و مدنی
پنج: اسامی و اوصاف قرآن
شش: قرائت و قاریان
هفت: نسخ
سویه‌های نسخ نزد راوندی
هشت: محکم و متشابه
نه: امثال قرآن
ده: طبقات مفسران
ـ روش استنباط
الف) اصول فقه
بخش یکم: مباحث الفاظ
. مشتق
. اوامر
. نواهی
. عام و خاص
. مطلق و مقیّد
. مجمل و مبیّن
بخش دوم: مباحث حجت (ادلة استنباط)
چهارگانگی ادلة استنباط
دیگر ویژگیهای فقه القرآن
ـ بحثهای کلامی فقه القرآن
الف) چرایی استدلال شیعه به سخن امامان معصوم
ب) نقد تلویحی عدالت صحابیان
ـ موضوع‌شناسی
ـ کاربست روایات
ـ فقه مقارن
الف) نیاز طهارت به نیّت
ب) نصاب قطع دست دزد
یک: ارزش مال دزدیده‌شده
دو: اندازة بریدن دست دزد
ـ تحلیل جریان‌شناختی پدیده‌های اجتماعی
الف) اذان اعلام
ب) نسیء
آرا و دیدگاههای شخصی
منابع فقه القرآن
ـ علوم ادبی
ـ تفسیر
ـ فقه
ـ حدیث
ـ تاریخ
ـ علوم قرآن
ارزیابی کلی
ـ نقاط قوّت
ـ نقاط ضعف
الف) کاستیهای درونی فقه القرآن
یک: کشکول‌گونگی
دو: ابهام‌آلودی
ب) کاستی برونی فقه القرآن
یک: شماری از اشتباههای حروف‌چینی جلد اوّل
دو: شماری از اشتباههای حروف‌چینی جلد دوم

محصولات مشابه

بیشتر

نظرات