انسان و جهان: تفاوت عمده و اساسی انسان با دیگر جانداران که ملاک «انسانیّت» او است و منشأ چیزی به نام تمدّن و فرهنگ انسانی گردیده است در دو ناحیه است: «بینش‌ها و گرایش‌ها». انسان نیز مانند جانداران دیگر یک سلسله خواسته‌ها و مطلوب‌هایی دارد و در پرتو آگاهی‌ها و شناخت‌های خویش برای رسیدن به آن خواسته‌ها و مطلوب‌ها در تلاش است. تفاوتش با سایر جانداران در شعاع و وسعت و گستردگی آگاهی‌ها و شناخت‌ها می‌باشد.
آگاهی حیوان از جهان تنها به وسیله حواسّ ظاهره است. از این‌رو سطحی و ظاهری است. به درون و روابط درون اشیاء نفوذ نمی‌کند و ثانیاً از کلیّت و عمومیّت برخوردار نیست و ثالثاً محدود به محیط زیست حیوان است. رابعاً مربوط به زمان حال است. حیوان نه از تاریخ خود یا جهان آگاه است و نه درباره آینده می‌اندیشد و اگر احیاناً چنین کند نه آگاهانه و از روی شعور و انتخاب است بلکه تحت تسـخیر اجباری طبیعت و به صورت غریزه و
ناآگاهانه است.